10 kritische vragen betoog

In het eBook "De kunst van vragen stellen in de beroepspraktijk; informatievaardigheden voor de 21e eeuw" komen tien basisvragen aan de orde waarmee je een positief-kritische houding kunt laten zien. Het zijn dé tien kritische vragen die je aan een beroepsbeoefenaar moet stellen om vast te stellen of diens oordeelsvorming goed is / was. En die een professional zelf natuurlijk ook kan stellen.

1. Wat is precies het standpunt dat de ander inneemt?

• (aandachtspunt) Moet je nog overtuigd worden van het standpunt of beweert de professional iets waar je het wel mee eens bent maar waarvan de verklaring onduidelijk is? 
• (aandachtspunt) Van welk soort betoog is sprake (politiek, juridisch, moreel, financieel, …)?

2. Welke redenen worden aangedragen voor het standpunt?

• (of andersom) Welke informatie kun je wegstrepen omdat deze niet relevant is voor het betoog?

3. Hoe moet je het standpunt en argumentatie precies samen lezen?

• (aandachtspunt) Wat wordt verzwegen gezien het standpunt en de redenen? Denk met name aan algemene uitspraken als normen, vooronderstellingen, e.d.

 4. Wat wordt er allemaal beweerd?

• (aandachtspunt) Per bewering: is het een concreet feit, een intersubjectief oordeel of een subjectief oordeel? Of is het een algemene uitspraak?

5. Per bewering: wat bedoelt de ander precies?

• Welke vage begrippen vragen om toelichting?
• Welke begrippen / zinsdelen zijn ambigu?

6. Per bewering: klopt het wat de ander stelt?

• Zijn de concrete feiten waar, de intersubjectieve oordelen juist en/of de subjectieve oordelen waarachtig? Kun je de algemene uitspraken omarmen? 
• Met andere woorden: is er bewijs voor wat gesteld is en wat voor soort bewijs is dit?

7. Per redenering: is de reden wel relevant?

8. Is het betoog / de redenering toereikend?

• Zijn de deductieve redeneringen geldig? 
• Zijn de inductieve redeneringen betrouwbaar?
• (aandachtspunt) Wordt in het betoog rekening gehouden met tegenargumentatie?
• (aandachtspunt) Zou extra informatie de redenering zwakker kunnen maken?
• (aandachtspunt) Met welke informatie zou je een nog betere afweging kunnen maken? (meer … )

9. Per reden: is sprake van een mogelijke drogreden? 

10. Algemeen: kunnen bepaalde cognitieve valkuilen een goede oordeelsvorming in de weg staan / hebben gestaan?

Argument (definitie en uitleg)

Het onderbouwen van een standpunt in een oordeel gebeurt met argumenten. Een argument wordt in het dagelijks taalgebruik soms ook wel een reden  of een grond genoemd. Je hebt echter eerder kunnen lezen dat tussen redeneren en argumenteren wel een verschil zit. In dit boek zal ik deze begrippen - conform de praktijk - door elkaar gebruiken.

 

Voorbeeld

Een werknemer kan een reden geven om zijn baas ervan te overtuigen dat er flexibele werktijden ingevoerd zouden moeten worden. De persoon geeft dan volgens de meeste mensen een argument. Een werknemer kan daarnaast de reden geven waarom hij te laat kwam voor een vergadering ("Mijn horloge was kapot"). Deze reden zullen veel mensen niet als argument kwalificeren. De werknemer geeft enkel een verklaring voor iets: namelijk waarom hij te laat kwam. Of dit een geldige reden is om te laat te komen, is weer een andere discussie. Als dit ter discussie staat - bijvoorbeeld tussen de werknemer en zijn baas - wordt het kapotte horloge een argument.

Een argument is een uitspraak die iemand aanvoert om een ingenomen standpunt te rechtvaardigen of te verantwoorden. De argumenten moeten aantonen waarom het ingenomen standpunt houdbaar is. Een standpunt steunt namelijk op de argumenten die worden gegeven. De argumenten maken het standpunt meer of minder houdbaar. Een professional die voor een standpunt geen argumenten aangedragen ziet worden, zal hier vragen bij kunnen stellen.

Nadat je hebt afgevraagd wat precies het standpunt is van de ander is de tweede vraag dan ook wat de argumenten zijn die iemand aandraagt. Of beter verwoord: welke redenen de ander aandraagt. Of je deze vraag ook expliciet moet stellen is natuurlijk afhankelijk van wat precies gezegd wordt. Indien iemand enkel een standpunt geeft ("Belachelijk dat we overgaan op een nieuwe administratief systeem") dan moet je de argumentatie expliciet vragen. Vaak spreekt iemand echter wel de argumentatie uit. Al dan niet volledig zo zal later blijken.

De tweede kritische vraag:

Welke redenen worden aangedragen voor het standpunt?

Voorbeeld
Werknemer: "Het is tijd voor mij om naar huis te gaan want ik heb vanavond nog een vergadering."

Je ziet:
- een standpunt: Het is tijd om naar huis te gaan.
- een argument: Want ik moet vanavond naar de school van mijn kind

In de volgende bijdrage zal ik uitleggen hoe een standpunt en argument vaak met elkaar verbonden zijn: via de argumentatieve indicator. Dit kan je helpen bij het opsporen van de argumenten.

Verhelderen van een betoog - inleiding

Voordat je iemands oordeel kunt bevragen op houdbaarheid, moet je eerst achterhalen wat iemand precies redeneert [1]. Dit is de eerste stap binnen de HART-methode. Je gaat hiermee het oordeel analyseren: je probeert HELDER te krijgen wat precies wordt betoogd zonder nog een oordeel hierover te vellen. Deze aanpak kan ervoor zorgen dat je minder bevooroordeeld bent en een positief-kritische houding inneemt. In het begin kan deze stap nog vrij gekunsteld en inefficiënt overkomen maar als het op de lange termijn onderdeel uitmaakt van je denken, zul je hopelijk zien hoe waardevol het zetten van deze eerste stap is.

Met de volgende vragen kun je een betoog of redenering helder krijgen:

 

Vraag 1. Wat is het standpunt dat de ander inneemt?
Vraag 2. Welke redenen worden voor dit standpunt aangedragen?
Vraag 3. Wat is – als je kijkt naar het betoog zelf – verzwegen?
Vraag 4. Wat is de opbouw van het betoog of de redenering?
Vraag 5. Welke beweringen worden aangedragen ter ondersteuning?

 

Om deze vragen te kunnen beantwoorden, moet je eerst de basisbegrippen van argumentatie kennen. Ik zal deze begrippen in een volgende bijdrage toelichten. Vervolgens zal ik de vragen toelichten.

__________

[1]

Zie bijvoorbeeld ook Browne. M.N. en Stuart M. Keeley, Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking, 2009, Prentice Hall, bladzijde 15.

Goed versus juist oordelen

De fundamentele vraag die een kritisch professional zich (dus) continu stelt is "Waarom zou ik deze informatie aanvaarden?" Als deze informatie specifiek een oordeel betreft, wordt dit de vraag: "Waarom zou ik dit betoog of deze redenering aanvaarden?" Omdat deze vraag nog vrij algemeen is, kun je met behulp van drie verschillende methodes deze vraag specifieker maken (dat lees je hier). Nu kwam hierbij een aantal keren het begrip goed oordeel terug. Het is het nuttig om dit af te zetten tegen wat een  juist oordeel is.

 
Goed versus juist oordelen

Om vast te stellen of sprake is van een goed oordeel kijk je naar de kwaliteit van het oordeel. Wat de inhoud is, doet hierbij niet ter zake. Afhankelijk van de situatie kan dit de kwaliteit van een oordeel van een individu betreffen (bijvoorbeeld van een collega, een bestuurder of van een klant) dan wel de kwaliteit van het oordeel van een groep (bijvoorbeeld het gezamenlijke oordeel van een verpleegkundig team, van een college van bestuur of een meervoudige kamer van een rechtbank). Wat het oordeel inhoudelijk zelf is, doet voor de 'goedheid' even niet ter zake. De uitkomst van een oordeel maakt met andere woorden een oordeel niet meer of minder goed.

 

Een oordeel noem je daarentegen een juist oordeel als het oordeel inhoudelijk klopt. Met andere woorden: een professional heeft een juist oordeel gemaakt als je vind dat je uitkomst kunt omarmen. Het oordeel is zoals het moet zijn; je bent met het oordeel eens [1].
 

Voorbeeld 2

We verwachten van overheidsorganen dat zij in hun oordeelsvorming de relevante feiten afzetten tegen het toepasselijke recht. Stel een juridisch medewerker van een gemeente verleent iemand een bijstandsuitkering. Als het oordeel dat hieraan ten grondslag ligt enkel gebaseerd is op een eerste indruk die de ambtenaar heeft van de mogelijke bijstandsgerechtigde dan zou dit geen goed genomen oordeel zijn. Hetzelfde geldt voor als deze ambtenaar bijstand gaat verlenen omdat hem dit een goed gevoel geeft. Of als de ambtenaar coulanter is omdat hij net lekker geluncht heeft. Dit sluit echter niet uit dat het eindoordeel – toevallig – wel juist is. Dat iemand gezien zijn situatie en gezien de voorwaarden voor bijstandsverlening inderdaad bijstand zou moeten krijgen. 

 

De meerwaarde van deze - theoretische [2] - tweedeling is dat het de mogelijkheid laat zien dat iemand het met een oordeel van iemand eens is (het is juist) terwijl qua redenering een geheel ander pad is bewandeld.

Voorbeeld 3

Stel een arts komt weloverwogen, met behulp van wetenschappelijk bewezen informatie en na inzet van diverse onderzoeken e.d., tot de conclusie dat een patiënt van hem de ziekte van Lyme heeft. Hier lijkt - even kort door de bocht - dan sprake te zijn van een goed oordeel. Als de patiënt vervolgens na een hierop gerichte behandeling langzaam hersteld dan zou je kunnen stellen dat het oordeel - de diagnose - ook juist was. Misschien had de buurvrouw ondertussen reeds hetzelfde geconcludeerd: mijn buurman heeft de ziekte van Lyme. Haar verklaring: enkele verschijnselen doen haar denken aan iets dat ze gelezen heeft in een advertorial in haar favoriete glossy. Haar oordeel lijkt - in de wetenschap wat de arts heeft vastgesteld - dan juist. Maar de oordeelsvorming zelf is verre van goed. Misschien hadden de verschijnselen die ze meeweegt ook evenwel tot andere conclusies kunnen leiden? Had ze andere ziekten wel uitgesloten? Is sowieso informatie uit een advertorial wel betrouwbaar? 

 
Gezien het thema van dit boek zul je in wat volgt enkel gaan lezen over welke vragen een professional kan stellen om te achterhalen of een oordeel een goed oordeel is [3]. Of de beroepsbeoefenaar om deze reden het oordeel kan aanvaarden. Wat het in de praktijk lastig maakt, is dat het in beginsel dus niet relevant is of je het met de uitkomst eens bent. Of je het oordeel juist vindt. Sterker, als je vragen gaat stellen over een oordeel is het juist de kunst om je eigen mening uit te zetten. Daarmee voorkom je dat je enkel sturende vragen gaat stellen ten aanzien van de oordelen en oordeelsvorming (dit zal namelijk als het om de kwaliteit van oordeelsvorming gaat weinig zinvol zijn).

(terug naar het overzicht)

__________

[1]

Of dat ooit mogelijk is, wordt door sommige filosofen bestreden. Een ander vraagstuk is of een oordeel ooit goed gemaakt kan zijn terwijl de uitkomst niet de juiste zou zijn. Ruim 2000 jaar geleden betoogde Socrates reeds - zoals beschreven door Plato - dat dit niet mogelijk is.
 

[2]

In het dagelijks taalgebruik worden de woorden wel door elkaar gebruikt. Iemand noemt dan een oordeel van een beroepsbeoefenaar bijvoorbeeld goed omdat de persoon het oordeel inhoudelijk een juist oordeel vindt. Bijvoorbeeld als een senior-jurist tegen een junior-jurist zegt: "Je hebt er goed aangedaan het bezwaar af te wijzen."

[3]

Deze insteek en afbakening kent wel een aantal filosofische (discutabele) vooronderstellingen. Ten eerste veronderstelt dit onderscheid dat mensen zelfstandig kunnen oordelen. Sommige filosofen zullen hiervan vinden dat dit ten onrechte een aantal filosofische discussies beslecht (kun je wel streven naar waarheid, hebben we wel een vrije wil, et cetera). Ten tweede doemt een cirkelredenering op. Het oordeel of iets goede oordeelsvorming is, is namelijk zelf ook weer een oordeel. Hoe weet je dan dat deze juist is? Ten derde is het verschil tussen proces en inhoud volgens sommige filosofen niet houdbaar. Achter het idee wat goed oordelen is (bijvoorbeeld dat een oordeel transparant moet zijn) gaan indirect normatieve ideeën schuil over wat goed (samen) leven is (we moeten leven in een transparante samenleving).  

Hoe mensen (niet zonder problemen) kennis verwerven, verwerken en uiten

Uitgangspunt: directe en indirecte kennistoe-eigening

Het startpunt is dat je op twee manieren kennis van iets kunnen verkrijgen waarbij iedere wijze zijn eigen specifieke problemen kent. Je kunt ten eerste iets direct via je zintuigen tot je nemen. Voor de meeste van ons is zicht - het zien met je ogen - hierbij de belangrijkste zintuig. Je ziet bijvoorbeeld dat de achtergrond van deze tekst wit is. En je ziet dat hier letters staan. Ten tweede kun je kennis indirect tot je nemen. Je krijgt dan kennis in de vorm van informatie via anderen aangereikt. Hiervan is bijvoorbeeld sprake als je een boek leest waarin staat dat 200 jaar geleden op de aarde meer bomen waren dan nu. Of als een medestudent aan een andere student vertelt dat een college – dat de tweede student gemist heeft – erg waardevol was.

Een oplettende lezer zal opmerken dat de tweede vorm van kennis-toe-eigening altijd moet samengaan met de eerste: als iemand jou iets vertelt, neem je dit toch op zich ook direct waar? Dit klopt. Daarnaast zou je ook kunnen zeggen dat datgene wat de ander aan jou vertelt, eerder door hem weer direct is waargenomen. Ook dat klopt. Toch is het onderscheid belangrijk. Als het op informatie van anderen aankomt, zo zal later blijken, moet je extra waakzaam zijn. Als iemand anders jou vertelt dat twee mensen ruzie hebben dan moet je dit eerder met een korreltje zout nemen dan wanneer je het zelf hebt gezien. Maar al had je het zelf waargenomen, dan wil dit nog niet zeggen dat je het juist hebt gezien. Laat staan dat je het later goed verwoordt.

Probleem

Bijna alles dat tot ons komt en later door ons als informatie weer wordt geuit, is namelijk vervormd. Sterker, er zijn zelfs schrijvers die stellen dat reeds alle informatie die tot ons komt – direct of indirect – per definitie verdraaid is [1]. Dit is niet onterecht. Beide vormen van informatieverwerking hebben het namelijk in zich dat de kennis wordt vervormd doordat je bijvoorbeeld iets veronderstelt wat niet hoeft te zijn. Ik zal hier later hier meer concrete voorbeelden van geven. Want om dit te begrijpen, zal ik eerst moeten uitleggen hoe wij mensen informatie verwerken.

 

Het verwerken van informatie

Het proces hoe we een situatie opnemen of informatie tot ons nemen en verwerken wordt perceptie genoemd: het proces waarin een mens signalen van buiten selecteert, organiseert en interpreteert tot een betekenisvol en samenhangend beeld van de wereld. Ieder mens doorloopt – grofweg – de volgende stappen bij het verwerken en vervolgen uiten van informatie [2]:

Fase:

1. Blootstelling aan informatie

Nieuwe informatie begint met het blootgesteld kunnen zijn aan een situatie of informatie. Het is bijna te onnozel voor woorden maar nu je bijvoorbeeld dit boek leest, zie je niet dat 100 meter verderop misschien een ongeluk plaatsvindt. En als je niet kunt horen, werd je ook niet blootgesteld aan de geluiden van het ongeval. Onze zintuigen hebben een absolute drempel. Deze eerste fase toont ons een eerste menselijke tekort: onze zintuigen kunnen enkel registreren waar we nu zijn en met waar onze zintuigen toe in staat zijn. We hebben namelijk te maken met selectieve blootstelling. Een voorbeeld hoe het anders kan? Een koolmees schijnt direct UV-licht te kunnen registreren; wij niet.

2. Aandacht schenken aan een situatie of aan informatie

We kiezen vervolgens onbewust maar actief waaraan we blootgesteld worden. We hebben altijd een bepaalde gerichtheid op de wereld. Om een simpel voorbeeld te geven: je leest nu deze zin terwijl je ogen een groter deel van de pagina zouden kunnen zien (afhankelijk van de afstand). Dit fenomeen noemen we selectieve aandacht of perceptuele blindheid. Een ander voorbeeld: je bent nu gericht op het lezen (visueel) terwijl je de geluiden in je omgeving – waaraan je wel wordt blootgesteld – waarschijnlijk maar nauwelijks registreert) [3]. Ook dit lijkt voor de hand te liggen maar later zal blijken waarom het belangrijk is om je hier bewust van te zijn. Helaas denken we nogal eens dat aanwezig zijn gelijk is aan iets ervaren.

3. Organiseren van de informatie
Vanuit deze gerichtheid ervaren we de wereld met onze vijf zintuigen. Stel, je hebt het auto-ongeluk wel ervaren. Je ziet dan iets (je hebt twee auto’s op elkaar zien botsen), hoort iets (een knal van twee auto’s die op elkaar botsen), voelt iets (een verplaatsing van druk?), proeft iets en/of ruikt iets (brandende olie) en geeft dit allemaal een plekje. Dit wordt door sommige auteurs ook wel het organiseren van de waarneming genoemd. Je organiseert datgene wat je ervaart. Je voegt geluiden, beelden, geuren e.d. samen tot één geheel. Het probleem in deze fase is dat we soms onze zintuigen overschatten. 

4. Opslaan / herinneren van de informatie
De waarneming neem je vervolgens vaster in je op. Je onthoudt de ervaring. Bijvoorbeeld een ongeluk. Eerst kort-tijdelijk, mogelijk ook lang. Je begint met onthouden na een milliseconde. Het probleem is echter dat je niet alles kunt of zult onthouden wat je waarneemt en dat je dus selecteert. Dit noemen we selectieve herinnering. 

5. Betekenis geven aan de informatie
Aan de informatie die tot je is gekomen (zoals bijvoorbeeld een ongeluk) zal je vaak een bepaalde betekenis geven. Je gaat het interpreteren en geeft het voorval een context. Dit kan om te beginnen uit jezelf zijn (je ziet het ongeval en vraagt je af: moet ik de betrokkenen helpen, wie was er eigenlijk fout, et cetera). Ook word je soms op verzoek van anderen ertoe aangezet het voorval te duiden (een agent vraagt aan je wie er fout was). De interpretatie die we aan informatie gaan geven, is echter wel onze eigen interpretatie. Daarom spreken we hier van selectieve interpretatie. We kunnen zelfs informatie omdraaien. Fase 4 en 5 lopen trouwens in de praktijk door elkaar heen: opslaan en interpretatie gaan hand in hand samen en wisselen elkaar af. De betekenis die je geeft, sla je op om vervolgens weer aan die opgeslagen informatie nieuwe betekenis te geven die je dan weer … et cetera.

6. Uiten van de kennis 

Tot slot zal je met de kennis die je nu hebt iets gaan doen. Je gaat het uiten. Dit kan in direct concreet gedrag zijn (je gaat helpen de bestuurders te bevrijden) maar ook later. Van het laatste is bijvoorbeeld sprake als je achteraf aan een rechter vertelt wat je hebt gezien. Deze uiting kan te beperkt zijn. Misschien is er te weinig tijd om alles te vertellen en vergeet je belangrijke details te verwoorden. In deze fase speelt taal ook een belangrijke rol. Sommige mensen beschikken niet over de juiste woordenschat om zich goed correct te kunnen uitdrukken. Reageerde de tegenpartij nu cynisch, ironisch of sarcastisch? Niet iedereen zal het verschil tussen de drie begrippen helder hebben.

Bij ieder van deze stappen zien we dus allerlei beperkingen waardoor de oordelen die we maken op basis van deze informatie niet kloppen.Welke concrete problemen zich kunnen voordoen, zal ik later behandelen.

"Er zijn schrijvers die stellen dat alles dat tot ons komt per definitie verdraaid is." 

__________

[1]

Bijvoorbeeld Derksen,T., De ware toedracht, praktische wetenschapsfilosofie voor waarheidzoekers, Veen Magazines bv., 2010, bladzijde 69. Dit sluit ook nauw aan bij de Latijnse herkomst van het woord informeren, namelijk ‘informare’, hetgeen staat voor vormgeven / vormen.

[2]

Het waardevolle van deze indeling is dat deze – of vergelijkbare indelingen – ook vaak wordt gebruikt door marketeers om juist de ander bewust – manipulatief – of onbewust te overtuigen. Bijvoorbeeld Armstrong,G., Harker,M. e.a., Marketing: An Introduction, Pearson Education, 2009, bladzijde 159. Een kritische houding zou je kunnen zien als het tegenovergestelde hiervan.

[3]

Treffend is dat mensen met een bepaalde zintuiglijke beperking (bijvoorbeeld blind vanaf geboorte) meer geoefend zijn in het ervaren met de andere zintuigen (in dit geval horen). O.a. Gougoux F. e.a., Neuropsychology: Pitch discrimination in the early blind, in: Nature, 2004, Vol. 430 (309). Mensen die vanaf hun geboorte of vlak na de geboorte blind zijn geworden horen an sich dus niet beter maar zijn wel beter in het opnemen van wat ze horen.
 

Drogredenen

Tot nu toe heb ik twee manieren behandeld waarmee je kunt vaststellen of je een betoog of redenering kunt omarmen of eerst moet bevragen. De eerste methode bevraagt hierbij met name het proces van oordeelsvorming terwijl de tweede methode betogen en redeneringen beziet vanuit de vier criteria die een betoog of redenering goed maken.

De houdbaarheid - meer formeel de aanvaardbaarheid - van een betoog of redenering kun je ook nog op een derde manier bevragen. Dit is door te onderzoeken of de in een oordelen of redeneringen gebruikte oordelen een drogreden is.

Een drogreden is een reden (argument) die op eerste gezicht overtuigend lijkt maar waarin een redeneerfout zit. 

Een drogreden is een foutieve redenering omdat er een denkfout in zit. Het is geen redelijk argument.

Voorbeelden van drogredenen (uitleg volgt later)

- De manager: "Ik wil dat alle medewerkers het voorstel omarmen want anders ontsla ik ze."

- De verpleegkundige: "U wordt wel weer beter. De patiënt die voor u in dit bed lag, is namelijk ook snel beter geworden."

- De jurist: "Hier is sprake van een overeenkomst. Want anders zouden de gevolgen niet te overzien zijn."

- De politicus: "Wij kunnen ons niet vinden in het voorstel van dhr. Jansen. Dhr. Jansen heeft in het verleden onze voorstellen immers ook niet omarmd."

 
Door een betoog of redenering te onderzoeken op drogredenen hanteer je een andere aanvliegroute dan bij de andere twee methodes. Bij de drogreden-methode onderzoek je vooral wat fout is; Je onderzoekt of een oordeel niet goed is. Dit is met name tegengesteld aan de HART-methode waarbij je kijkt of het oordeel goed is [1].
 

Dit maakt de drogreden-methode enerzijds voor veel beroepsbeoefenaren leuker om in te zetten ("je gaat lekker bij de ander vaststellen of hij drogredenen gebruikt") maar anderzijds ook minder vruchtbaar om te komen tot goede oordeelsvorming. De ander zal gezien de menselijke cognitieve beperkingen zich immers enkel maar meer ingraven als je hem op eventuele drogredenen wijst. Het is dan ook de kunst om de ander niet enkel te pareren met "ha, ik heb deze of deze drogreden gesignaleerd" maar eerder te bevragen wetende dat de ander (mogelijk) niet correct redeneert.

Ik zal hierna de meest voorkomende drogredenen behandelen. Ik maak daarbij een onderscheid tussen formele en informele drogredenen. Indien de drogreden heeft te maken met de formele logica van de redenering dan spreek je over een formele drogreden. In  dat geval gaat de afleiding niet goed. Daarnaast zijn er drogredenen die te maken hebben met de redelijkheid van de inhoud. Een dergelijke drogreden noem je een informele drogreden [2]. Grofweg zie je hier een gelijke tweedeling terug als tussen deductief redeneren en inductief redeneren.

__________

[1]
De tweedeling tussen goed en slecht oordelen kan ook gelezen worden in de stelling van John Stuart Mill dat “The philosophy of reasoning, to be complete, ought to comprise the theory of bad as well as of good reasoning.” Zie John Stuart Mill, A System of Logic, Ratiocinative and Inductive: Being a Connected View of the Principles of Evidence, and the Methods of Scientific Investigation, Volume 2, Boek V (On fallacies), Hoofdstuk 1 (John W. Parker / West Strand, 1843).

[2]

Het is belangrijk om in te zien dat de keuze als indeling van de drogredenen soms arbitrair is. Bepaalde drogredenen vallen in meerdere categorieën, andere hebben weer een zekere overeenkomst, et cetera. Er zijn dan ook handboeken en websites waarin tientallen verschillende drogredenen worden genoemd waarbij kleine nuances het verschil tussen de drogredenen maken. Dit maakt het soms lastig om werkelijk grip te krijgen op deze materie. Zie voor een gelijke conclusie: Verplaetse, J., For the sake of argument: argumentatieleer voor juristen en ethici, Maklu, 2004, bladzijde 55.

Een kritische houding: een eerste inleiding

Gezien de gebrekkige menselijke oordeelsvorming doe je er verstandig aan om niet altijd het oordeel van een ander over te nemen (als je dit al deed).  En natuurlijk doe je er ook verstandig aan om argwanend te zijn ten opzichte van je eigen professionele oordelen. Steeds is het de kunst is om het oordeel uit te stellen en eerst vragen te stellen.

Deze kunst om vragen te (blijven) stellen is gezien het brede spectrum waarin oordeelsvorming plaatsvindt, voor iedereen waardevol. Niet alleen voor de beroepen waar oordeelsvorming zichtbaar de kern van het beroep is, beroepen als arts [1] of rechter [2] maar voor iedere professional [3]. Want is er een beroep denkbaar waar je niet met kennis hebt te maken of nooit ook oordelen zult vellen?

Sterker, volgens sommige auteurs moeten we niet alleen op ons werk maar juist ook daarbuiten een vragende houding innemen. Het beheersen van de kunst vragen te stellen is niet enkel voor beroepsbeoefenaren of professionals belangrijk. De reden hiervoor is dat wij – bijvoorbeeld als klant of cliënt – namelijk vaak eerder aan de andere kant van de tafel zullen zitten. Hoe vaak per dag hebben we geen contact met mensen die op dat moment enkel hun beroep uitoefenen maar hiervoor wel allerlei kennis inzetten?

Voorbeeld 1.

Neem zelfs het strafrecht. Dit is een rechtsgebied waar iedereen – misschien niet zozeer als dader maar wel als slachtoffer – helaas mee te maken kan krijgen. Stel vervolgens dat binnen een strafzaak DNA een rol speelt. Hoeveel waarde moet je hier aan hechten? Hoe betrouwbaar is eigenlijk DNA?[4] Is het mogelijk dat iemand een dubbel DNA heeft[5]? Heeft een bloedtransfusie invloed op het DNA-profiel van iemand? Kunnen twee mensen, bijvoorbeeld eeneiige tweelingen, hetzelfde DNA hebben? En stel er wordt binnen deze strafzaak gesteld dat er een kans van 1 op 44 is dat een verdachte het niet gedaan heeft. Dit lijkt te impliceren dat de verdachte het wel gedaan heeft. Is dit wel terecht? Kunnen dergelijk inschattingen wel berekend worden?[6] Vragen te over.
 

Voorbeeld 2.

Welk beroep je gaat uitoefenen, je zult waarschijnlijk ook soms iets moeten inkopen. Soms iets klein (wat pennen), soms iets groot (bijvoorbeeld op het gebied van ICT/Telefonie), soms dus materieel maar soms ook immaterieel: niet tastbare producten zoals een cursus die je gaat volgen. Maar ook buiten het werk kopen we continu zaken. In beide gevallen is het zinvol om vragen te stellen. Neem zoiets klein als een nieuwe tandenborstel. Welke koop je? En waarom zou je een automatische tandenborstel nemen? Zijn deze echter beter? Stel dat op de verpakking staat “Deze wordt aangeraden door tandartsen”. Welke tandartsen betreft dit dan? En ligt er ook wel onderzoek aan ten grondslag? Bijvoorbeeld onderzoek waaruit blijkt dat poetsen met apparaat x inderdaad minder gaatjes bijvoorbeeld oplevert? Automatische tandenborstels kosten vervolgens pakweg 20 euro à 150 euro. Wat verklaart nu dit verschil? Stel de verkoper geeft aan dat zij apparaat X ook gebruikt. Moet je hier waarde aan hechten? Vragen te over. Zelfs bij de aankoop van iets kleins als een (automatische) tandenborstel.
 

Of dit nu voor je werk is of daarbuiten: het is dus belangrijk dat je weet hoe je vragen moet stellen. In dit hoofdstuk zal ik dit verder toelichten. Ik zal beginnen met uitleggen waarom het stellen van vragen een teken is van het hebben van een kritische houding.
 

__________

[1]

Zie KNMG, Algemene competenties / CanMEDS, http://knmg.artsennet.nl/Opleiding-en-herregistratie/Project-MMV-Home/Rubrieken/CanMEDS.htm, onder 4:1.
 
[2]

Zo ontwikkelde de Raad voor de Rechtspraak in mei 2009 een training voor strafrechtrechters in het kritisch denken. Dit ter voorkoming van tunnelvisie en rationalisering en ter behoud van een open houding waarbij ook ruimte is voor alternatieven. Ook in de voordracht van het startsymposium Nederlands Register van gerechtelijke deskundigen op 12 maart 2009 door Mr. G.J.M. Corstens, president van de Hoge Raad der Nederlanden, wordt het belang van deze vaardigheid uitdrukkelijk genoemd: “[…] Betere opleiding, meer alertheid als het gaat om deskundigenbewijs, kritischer inzicht in de eigen beperkingen en die van de deskundigen, dat zijn zaken die veel kunnen bijdragen aan een betere strafrechtspleging. Deze aanpak past ook naadloos in de reeks van initiatieven en maatregelen die in de afgelopen jaren zijn genomen in het kader van het bewaken en bevorderen van de kwaliteit van de rechtspraak in Nederland. […]”.

[3]

De kunst beroepsmatig goede vragen te stellen bij de informatie en kennis die op je afkomt, valt onder het hebben van een kritische houding, een houding die o.a. is opgenomen als criterium in de NSE. Zie Stichting Studiekeuze123, Vragenlijst, http://www.studiekeuzeinformatie.nl/nse/algemeengeintereseerden/vragenlijst. Deze houding wordt ook wel een vragende, onderzoekende of sceptische houding genoemd (“scepcis” komt van het Griekse skepsis en staat voor “onderzoek”).

[4]

Voor een eerste antwoord op deze vraag, zie: Toom, V.H., De wereld achter het DNA-bewijs, in  NJB, vindplaats: 2009/0328.

[5]

Het antwoord: het is zeldzaam maar het kan. Het bekendste voorbeeld is die van de Amerikaanse Lydia Fairchild. Uit een DNA-test kwam naar voren dat zij niet de moeder was van haar kind. Omdat ze wel uitkeringsgelden had ontvangen, werd ze op basis hiervan vervolgd voor fraude. Geboortebewijzen en verklaringen van ziekenhuispersoneel werden terzijde geschoven; het DNA-onderzoek was immers duidelijk. Tijdens de procedure bleek echter dat bij Fairchild sprake was van het bij mensen zeldzame chimerisme: een combinatie van genetisch verschillende soorten cellen.
 
[6]

Hoe statistische vragen als deze een rol kunnen spelen in rechtszaken werd duidelijk in de zaak van Lucia de Berk. Interpretatie van dergelijke gegevens kent hierbij allerlei problemen en is niet aan alle rechters gegeven. Zie Derksen, T., Lucia de B.: reconstructie van een gerechtelijke dwaling, Veen Magazines, 2007, hoofdstuk 5.

Vraagindelingen en vraagtypologieën

Je kunt vragen op meerdere manieren indelen. Wat je dan doet, is het opstellen van een vraagtypologie. Je deelt de vragen op in bepaalde types. De bekendste indeling is misschien wel de verdeling van vragen in gesloten vragen en open vragen. Maar dat is niet de enige indeling. Hieronder vind je een overzicht met indelingen. Goed om te kennen en om mee te kunnen spelen.

(laatste update 30-12-2014)

Indelingen van vragen:

• Taalkundige opbouw vraagzin
• Ja/nee-vragen
• Zin begint met een vraagwoord
• De mededelende vraagzin
• Gesloten vragen versus open vragen (in algemene zin)
• Gesloten vragen versus open vragen (in filosofische zin)
• Goede - domme vragen
• Zinvolle vragen versus niet-zinvolle vragen
• Inhoudelijke vragen - procesmatige vragen
• Negatieve - suggestieve - retorische - hypothetische vragen
• Orde-vragen
• Eersteordevragen, tweedeordevragen, derdeordevragen (als bedoeld door Bolten)
• Eersteordevragen, tweedeordevragen, derdeordevragen (als bedoeld in Socrates op de speelplaats)
• Socratische vragen
• ...

Zinvolle vragen

Soms wordt aan mij gevraagd wat ik een zinvolle vraag vind. Oef, lastig. De vragensteller opent namelijk een lastig filosofisch vraagstuk dat niet zomaar sluitend te beantwoorden is. Want wat maakt een vraag nu precies een zinvolle vraag? Is de vraag "Hoe lang is de kleur blauw?" nu een zinloze vraag? En in hoeverre is een bevelende of retorische vraag een zinvolle vraag? Neem de politie-agent die stelt "Wilt u even afstappen?": is dit nu een zinvolle vraag? Het is zinvol omdat het misschien een uitspraak is die een bepaald doel voor ogen heeft. Maar is het ook een vraag als maar één echt antwoord mogelijk is? En moet een vraag altijd gericht zijn op een oplossing van het in de vraag gestelde?

Sterker, Schwab stelt in Wij denken over filosofie mijns inziens terecht "dat we ons in heel wat bochten moeten wringen om [zelfs] een sluitende definitie van een vraag te geven" (p. 11, 1996 Damon). 

Zinvolle vragen / zinloze vragen: een indeling

Om toch vast te kunnen stellen wat zinvolle vragen zijn, hanteert Schwab een interessante indeling van vragen die ik graag - als is het wat uitgebreider - inzet. Nu is deze indeling niet echt verrassend (zie bijvoorbeeld deze discussie waarin je de indeling mooi in terugziet) maar de indeling kan wel helpen om vragen beter te duiden. Schwab maakt onderscheidt in de volgende vragen:

• Groep A: Vragen die je kunt stellen en waarop jij en/of een ander een antwoord kunt geven. Dit noemt Schwab zinvolle vragen. 
• Groep B: Vragen die je kunt stellen en waarop noch jij en/of noch een ander een antwoord kan geven. Dit noemt Schwab zinloze vragen.
• Groep C: Vragen die logischerwijs niet gesteld kunnen worden. Dit zijn de niet-te-stellen-vragen.
• Groep D: Vragen die niet gesteld worden?

Voorbeelden
Groep A kun je volgens Schwab weer verder indelen. Met andere woorden, er zijn meerdere verschillende vormen van zinvolle vragen (hierover later meer). Enkele voorbeelden:

1. Zit daar een roodborstje?
2. Hoeveel is 3 + 7?
3. Is sprake van een onrechtmatige daad?
4. Ben je voor of tegen de doodstraf?
5. Wil je mij helpen met deze opdracht?
6. Hoe zou je dit samenvatten in je eigen woorden? 
7. Waarom heb je dit gedaan? Et cetera.

Groep B, de groep van zinloze vragen, kan volgens Schwab ook verder worden ingedeeld, namelijk in vragen die je pas later kunt beantwoorden en vragen die je nooit kunt beantwoorden.Voorbeelden van vragen uit deze groep zijn:

1. Wanneer is de Europese Unie uit elkaar gevallen?
2. Wanneer zal ik naar de bodem van de oceaan gaan zwemmen?
3. Welke muziek is er gedraaid op mijn begrafenis?
4. Wat denkt een paard als het springt?

In groep C zitten vragen die logisch gezien niet kunnen. Desondanks moet je deze vragen niet te snel terzijde schuiven. Ze kunnen wel een creatief proces op gaan brengen of bevorderen. Voorbeelden:

1. Wat is de snelheid van gele vierkanten?
2. Wanneer moet je de banden verwisselen van een pinguïn?
3. Hoeveel kippen gaan er in de muzieknoot RE?

Voorbeelden van vragen uit groep D, zo impliceert Schwab, zijn niet te geven. Indien de vraag hier immers gesteld zou worden, dan zou het niet meer in groep D vallen.

Groep A-vragen zijn zinvolle vragen. Althans bij Schwab.

Vragen uit categorie A zijn dus volgens Schwab zinvol. Wat hij hier wel bij veronderstelt, is dat het niet uitmaakt of het antwoord misschien reeds bekend is bij de vragensteller. Hier is niet iedereen het mee eens. Volgens sommige auteurs heb je namelijk dan ook te maken met een zinloze vraag. Als ik aan een volwassene vraag hoeveel 3 + 7, terwijl ik het antwoord weet, dan is dit een zinloze vraag. Schwab ziet dit klaarblijk anders. Waarom hij hiervoor gekozen heeft, weet ik niet. Dit zou natuurlijk een zinvolle vraag zijn om aan hem te stellen.

Socratische vraag

(let op: deze bijdrage is enkel te raadplegen bij de originele auteur via www.vraagzin.nl)

Wat vind ik een goede socratische vraag? Deze vraag werd me twee weken geleden door studenten gesteld. Ik zal deze vraag in een latere bijdrage beantwoorden. In deze posting zal ik een vraag behandelen die hieraan vooraf gaat: wat verstaan andere auteurs onder een goede socratische vraag? Voordat ik mijn eigen ideeën geef, ontkom ik er natuurlijk niet aan eerst de ideeën van anderen te doorgronden en kort te samenvatten. Een socratische vraag is een vraag die zich onderscheidt van andere vragen doordat deze voldoet aan bepaalde voorwaarden. Maar welke voorwaarden stellen andere auteurs dan aan socratische vragen? Ik behandel (voorlopig) de ideeën van Bolten (2003), van Van den Elshout (2003) en van Kessels e.a. (2002). Voorlopig, want het overzicht zal groeien op het moment dat ideeën van andere auteurs hier aanleiding voor geven.

Bolten

Volgens Bolten, en zie hiertoe zijn artikel Spreken buiten de orde (opgenomen in het boek Het socratisch gesprek, blz. 25 en hier de online-versie), moet een socratische vraag voldoen aan vijf voorwaarden. In mijn woorden toegelicht:

1. Concretiseerbaar: de gespreksdeelnemers moeten een concreet, praktisch, uit de ervaring voorkomend voorval kunnen vertellen waarbij de vraag van toepassing was.
2. Conceptueel: de vraag moet gaan over begrippen, vooronderstellingen, mensbeelden, morele beginselen e.d. waardoor de vraag beantwoord kan worden door na te denken.
3. Eenvoudig: omdat elk woord kan leiden tot een meningsverschil verdient het de voorkeur om de vraag zo klein mogelijk te houden: lange vraagzinnen zijn verboden (Bolten hanteert zelf als regel: maximaal twee begrippen en tien woorden).
4. Treffend: de vraag moet, een wat Bolten noemt, een tweede-orde-probleem adresseren: ze hebben betrekking op de inhoud van een concrete vraag die hieraan vooraf gaat (dit is mogelijk wat lastig te begrijpen daarom een voorbeeld. Een concrete vraag van een student kan zijn "Hoe kan ik ervoor zorgen dat we in onze projectgroep gaan samenwerken en niet weer ruzie krijgen". Een socratische vraag overstijgt deze vraag en vraagt "Wat zijn de grenzen van samenwerking?" Voor de deelnemers moet deze vraag treffend zijn; ze moeten leven met deze vraag.
5. Actualiseerbaar: bij voorkeur moet de vraag ook nog weer toepasbaar zijn op het socratisch gesprek zelf dat gehouden wordt. Als Socrates spreekt met Protagoras over de vraag "Is de deugd te leren of niet?", dan kun je deze vraag ook doorvertalen naar het gesprek dat Socrates met Protagoras zelf houdt: leren wij nu de deugd?

Van den Elshout

Van den Elshout stelt in hetzelfde boek, in het artikel Het socratische en de regels: wanneer is een gesprek socratisch en wanneer niet? (zie Het socratisch gesprek, blz. 63 en online hier samengevat) dat een goede socratische vraag: een (1) filosofische (2) fundamentele vraag is die voor (3) alle deelnemers (4) betekenisvol is:

1. Filosofisch: het moet om een vraag gaan waarmee gezocht wordt naar voorwaarden, naar beginselen die je kunt beantwoorden met nadenken, met de rede.
2. Fundamenteel: de vraag is niet historisch-filosofisch (wat bedoelde Nietzsche met ...) of logisch (want geen verbinding met de ervaring) maar gevraagd wordt naar "de beginselen, algemene principes die ten grondslag liggen aan beweringen, aan oordelen en vooronderstellingen, schuilend in alledaagse meningen, keuzes en handelingen".
3. Alle deelnemers: iedereen moet de vraag kunnen begrijpen en de vraag als vraag ervaren.
4. Betekenisvol: de vraag moeten herkent wordt in de ervaring. Het is niet enkel een theoretische en hypothetische vraag die los staat van de ervaring. Deelnemers moeten om die reden een voorbeeld kunnen geven. Hoe-vragen en Waartoe-vragen vallen om deze reden vaak af.

Van den Elshout vraagt zich vervolgens als mogelijke vijfde voorwaarde af (maar m.i. is het meer een toevoeging aan punt vier) of de vraag ook voor de gespreksleider een echte vraag moet zijn. Het probleem is dan dat een ervaren en/of geschoolde gespreksleider bekend zal zijn met de vraag en de mogelijke antwoorden. Dit is, zo stelt Van den Elshout, echter geen probleem zolang de gespreksleider als niet-wetende een onbevangen drang heeft (en blijft houden) de vraag filosofisch te onderzoeken. Dit richt zich natuurlijk op de inhoud: sturing naar een inhoudelijke conclusie is uit den boze. Natuurlijk is de gespreksleider wel wetend qua socratische methode.

Tussen de voorwaarden die Bolten en de voorwaarden die Van den Elshout stelt, zien we veel overeenstemming. Het vijfde punt van Bolten lijkt wel afwijkend. Dit heeft echter ook te maken met de opbouw van het artikel van Van den Elshout. De voorwaarden voor een goede socratische vraag maken onderdeel uit van de algemene voorwaarden die een socratisch gesprek kenmerken (de constitutieve regels van een socratisch gesprek in het algemeen). Andere algemene voorwaarden raken echter ook direct de vraag (en zijn soms ook hiertoe voorwaardelijk). In afwijking op Bolten stelt Van den Elshout wel expliciet dat alle deelnemers de vraag moeten omarmen. Ook Bolten omarmt dit maar dan meer impliciet.

Kessels, Boers en Boers
Op meerdere plekken in het boek Vrije Ruimte, filosoferen in organisaties (blz. 50 e.v. en blz. 184/189) beschrijven Jos Kessels, Erik Boers en Pieter Mostert de eisen die gesteld kunnen worden aan een goede centrale vraag in een socratisch gesprek. Als ik ze samenvoeg ontstaat het volgende overzicht. Een goede centrale vraag (ook wel uitgangsvraag) voldoet aan de volgende criteria:

1. gaat om een algemene kwestie
2. is fundamenteel van aard
3. is niet empirisch / enkel te beantwoorden met nadenken
4. is relevant voor de deelnemers
5. moet de kern raken van wat de deelnemers willen onderzoeken
6. is prikkelend geformuleerd
7. is eenvoudig: zonder te veel lastige begrippen
8. is makkelijk te te voorzien van concrete voorbeelden uit ervaring.

Vergeleken met de vorige twee auteurs is enkel het prikkelende karakter opvallend. Een vraag moet prikkelend geformuleerd zijn "zodat het dilemma of de morele afweging tot zijn recht komt" (blz. 189). Eerder werd dit door de auteurs omschreven als motiverend voor de deelnemers (blz. 184). Terecht wijzen de schrijvers erop dat niet enkel naar de vraag zou moeten worden gekeken maar dat een voorgestelde uitgangsvraag maar dat het "de combinatie van vraag en voorbeeld die bepalend is voor de beslissing of de voorgestelde uitgangsvraag daadwerkelijk uitnodigt tot het creëren van vrije ruimte." (blz. 50).

Aanvullend raden de auteurs af om een vraag te kiezen die zich impliciet richt op een probleem waarmee de groep onderling te kampen heeft (blz. 53). Dus geen vraag als "Wat is is de toegevoegde waarde van een leidinggevende?" als onderliggend de gedachte is: "Aan onze leidinggevende hebben we nu niets". Dit leidt waarschijnlijk niet tot de gewenste diepgang. Een interessant criterium: is deze voorwaarde tegengesteld aan het door Bolten gestelde criterium van actualiseerbaarheid?

No.4

Ken je nog een andere invulling? Ik hoor het graag!

Open versus gesloten vragen: een filosofische benadering

Let op: onderstaande artikelen zijn met expliciete toestemming overgenomen van Vraagzin.nl en komen uit het voor hun geschreven eBook "Waarom ook alweer? De kunst van vragen stellen in de beroepspraktijk". Zie Vraagzin.nl voor copyright en meer actuele en andere uitwerkingen van deze artikelen (het eBook is zeker een leestip!). Onderstaande artikelen worden niet bijgehouden.

 

De meeste mensen zullen de filosoof Jan Bransen niet kennen en zij die dit wel doen, kennen hem waarschijnlijk van het boek Word zelf filosoof. Verbonden aan Radboud Universiteit Nijmegen heeft deze hoogleraar Filosofie van de gedragswetenschappen echter ook een flink aantal andere lezenswaardige artikelen en boeken geschreven. Omdat de doelgroep van met name de artikelen medefilosofen (in opleiding) zijn, is de inhoud - in tegenstelling tot bijvoorbeeld eerdergenoemd boek -  niet altijd door iedereen direct te vertalen naar de praktijk. Dit is misschien een gemiste kans omdat een aantal artikelen juist de praktijk van vragen stellen raakt. Bijvoorbeeld het artikel From daily life to philosophy, gepubliceerd in Metaphilosophy, Vol. 45, No. 4 (juli 2004, p 517-535). Ik zal hieronder enkele interessante ideeën uit dit artikel proberen toegankelijk te maken. Niet met als doel een complete en perfecte samenvatting van het artikel te geven maar enkel ter verbetering van de praktijk van vragen stellen.

Open en gesloten vragen: een afwijkende invulling
Bransen maakt in het artikel onderscheid tussen open en gesloten vragen. Maar hij gebruikt deze termen op een andere manier dan we gewend zijn.

• Een gesloten vraag is een vraag waar uiteindelijk maar één correct antwoord op gegeven kan worden. Er zijn twee vormen van gesloten vragen:
• Empirische vragen: dit zijn vragen waarbij de vragensteller veronderstelt dat de persoon aan wie de vraag wordt gesteld over een bak met empirische data (feiten) beschikt of kan beschikken waarmee de vraag beantwoord kan worden. Het zijn vragen die gaan over de menselijke ervaring en die op basis van inductie en observatie kunnen worden beantwoord. Als het onmogelijk is om een antwoord te geven dan komt dit enkel voort uit een gebrek aan informatie. Voorbeeldvragen:
• Waar zijn mijn sleutels?
• Op welke leeftijd gaan honden gemiddeld dood?
• Had de schoonmaakster van Aristoteles maar één arm?
• Formele vragen: dit zijn vragen waarbij de vragensteller veronderstelt dat de ander op basis van relaties tussen begrippen die in de vraag zijn opgenomen tot beantwoording van de vraag kan komen (door deductief te beredeneren of berekening) Dit klinkt misschien wat lastig maar laat ik dit toelichten aan de hand van een voorbeeld van Bransen zelf (p. 521). Neem de vraag: "Hoeveel dagen zitten er in een eeuw?" Als je weet wat een eeuw is - wat de definitie van 'eeuw' is - en hoe een eeuw zich begripsmatig verhoudt tot een dag dan kun je deze vraag prima beantwoorden. Andere voorbeelden:
• Wat is de wortel van 49?
• Is het totaal van alle zijden van een vierkant vier maal een enkele zijde?
• Had de schoonmaakster van Aristoteles een lichaam? (dit raakt de relatie tussen het zijn van schoonmaakster en het hebben van een lichaam)

• De open vraag is - als tegenhanger van bovengenoemde gesloten vragen - vragen die zich niet enkel richten op de menselijke ervaring (de empirische vragen) of die beantwoord kunnen worden op basis van een eenduidig begrippenkader (de formele vragen). Open vragen zijn vragen die gaan over de complexe relatie tussen een begrippenkader en de inhoud van de menselijke ervaring. Exemplarisch voor open vragen zijn filosofische vragen. De vraag "Had de hulp van Aristoteles een vrije wil?" is bijvoorbeeld een open vraag. Het is maar afhankelijk van wat je onder vrije wil verstaat hoe je deze vraag gaat beantwoorden. Als je een existentiële invulling voorstaat, krijg je mogelijk een ander antwoord dan als je redeneert vanuit het gedachtegoed van de filosoof Kant. Ook de vraag "Hoe moet ik handelen in geval x?" is een voorbeeld van een open vraag.

Waarom is deze tweedeling interessant? Om twee redenen.
1. Pas op met open vragen die ten onrechte worden gezien als gesloten vragen
 Bransen constateert dat als een open vraag wordt gezien en beantwoord als zijnde een empirische vraag dat hiermee indirect de vraag ook formeel wordt ingekleurd. De vooronderstelling is dan immers dat er maar één begrippenkader is dat ondubbelzinnig de relevante feiten selecteert. Snel een voorbeeld. Neem de vraag "Had de schoonmaakster van Aristoteles een vrije wil?" Als iemand zegt dat dit het geval was, de schoonmaakster had een vrije wil, dan zie je twee zaken. Ten eerste een visie op de vrije wil (bijvoorbeeld in aansluiting op de visie van de filosoof Sartre, Harry Frankfurt of ...) en ten tweede dat - gezien deze theorie - vrije wil conceptueel volgt uit schoonmaakster-zijn, gelijk een schoonmaakster ook een lichaam moet hebben. Beide punten zijn natuurlijk discutabel.

Dit toont ons wat filosofische vragen zijn. Het zijn niet de vragen die enkel gaan over de inhoud van de menselijke ervaring (empirie) en ook niet enkel over de inhoud en afleiding vanuit een bepaald begrippenkader. Filosofische vragen raken beide tegelijkertijd: het zijn vragen over hoe je de menselijke ervaring begripsmatig kunt duiden.

2. Stel betere open vragen: bevraag begrippenkaders in relatie tot hoe we de wereld ervaren
Volgens Bransen schuilt hier ook de taakopdracht van de filosoof in. Een filosoof zou ten aanzien van open vragen moeten streven naar het achterhalen van (betere) beschrijvingen van relaties tussen begrippen in het licht van onze menselijke ervaring. Dat open vragen in die zin betekenisvoller worden.  Bransen (p 533):

" ... it is a matter of improving the question to be asked, of improving our understanding of the particular problem beneath the surface that elicits from us an open question about how to conceive of a particular region of experience."

Wat filosofen moeten doen is de juiste vragen (laten) stellen. Misschien is het ideaal wel dat open vragen gesloten worden? Dat bijvoorbeeld de begrippen in het vrije-wil-debat conceptueel niet anders dan op een bepaalde manier gezien moeten worden waardoor uiteindelijk ook het antwoord op de vraag "Had de schoonmaakster van Aristoteles een vrije wil?" per definitie uit de gebruikte begrippen en ervaring volgt? Misschien.

Dit begint, en dan verwijs ik ook even naar het boek Word zelf filosoof, in ieder geval met het bestuderen van de begrippenkaders die anderen gebruiken (p. 190) en het expliciteren van (intrinsieke) begripsrelaties en begripsonderscheidingen (p. 194).

Een voorbeeld. Stel, iemand heeft als vraag "Hoe moet ik handelen in geval x?" Het is als filosoof, helemaal in de rol van toegepast ethicus, verleidelijk deze vraag te benaderen vanuit een Kantiaans perspectief, namelijk als een vraag naar informatie over welke morele plicht de persoon dan heeft. Toch kan deze vraag, zo stelt Bransen, beter worden vertaald naar een (levens)verhaal dat is vastgelopen en vraagt om filosofische verdieping en onderzoek. Een betere vraag zou in dat geval geherformuleerd moeten worden tot "Wie ben je?" in plaats van het Kantiaanse "Wat is je morele plicht?"

Het bevragen van oordeelsvorming

Van alle kennissoorten ligt de focus van deze site op het beroepsmatig bevragen van de kwaliteit van oordelen en van iemands oordeelsvorming. Hierbij kun je – voorlopig – een oordeel zien als een uitspraak of beslissing waarin een standpunt wordt uitgesproken. Het is een uiting van een opvatting, van een mening. Dit kan gaan over de inhoud (de wat, bijvoorbeeld als iemand uitspreekt “Ik ben voor verdere doorbehandeling van deze patiënt”) als over het proces (de hoe, “Om vast te stellen of we moeten doorgaan met het behandelen van deze patiënt, moeten we eerst een drietal bloedonderzoeken doen”).

Dat de focus op oordelen en oordeelsvorming ligt, heeft drie redenen.

Reden 1.

Ten eerste raakt oordeelsvorming de kern van veel beroepsmatig handelen. Zoals je eerder hebt gelezen, zijn er wel professionals die feiten beschrijven, verklaringen geven en voorspellingen doen maar deze dienen in de beroepspraktijk – eventueel via tussenoordelen – dikwijls als onderbouwing van een eindoordeel. Dit heeft tot gevolg dat het geven van oordelen ook meteen het geven van beschrijvingen, verklaringen en voorspellingen behelst. Het voorbeeld van de arts in de vorige paragraaf is treffend. Het oordeel van de arts (rust) had niet gegeven kunnen worden als de arts niet de situatie had onderzocht en in ieder geval voor zichzelf had beschreven (dat bijvoorbeeld een opgezwollen spier en de blauwe plek waren opgemerkt).

De stap van oordeel naar advies is vervolgens minder groot. We verwachten soms ook adviezen van professionals maar de praktijk laat zien dat dit grotendeels wordt bepaald door de oordelen en oordeelsvorming die hieraan vooraf is gegaan.

Schematisch:

Reden 2.

De tweede reden waarom oordelen en oordeelsvorming centraal staan, is dat iedere professional met oordeelsvorming heeft te maken. Zo zien we oordelen die expliciet door een beroepsbeoefenaar worden gemaakt. Als bijvoorbeeld een arts een diagnose stelt dan is het duidelijk dat de arts expliciet met oordeelsvorming bezig is. Hiervan is tevens sprake indien een juridisch medewerker tot een bepaalde opvatting komt en deze uitspreekt of vastlegt: “Op basis van de verzekeringsvoorwaarden heeft u geen recht op schadevergoeding.” Soms vindt de oordeelsvorming echter eerder impliciet plaats. De opvattingen van een beroepsbeoefenaar gaan dan achter het handelen schuil en worden niet expliciet uitgesproken. Als een ambtenaar, zonder zich hiervan misschien bewust  te zijn, in de avonduren de telefoon opneemt om een collega te woord te staan dan gaat hierachter ook een oordeel schuil. Namelijk hoe deze ambtenaar in dit geval vindt dat hij met deze collega wil omgaan.

Voorbeelden van oordelen en uitspraken waar oordeelsvorming aan vooraf is gegaan.
-    De advocaat: Er kan geen sprake zijn van openlijke geweldpleging want …,
-    De agent: Ik moet omrijden want …,
-    De ambtenaar: Uw bezwaar heeft niet geleid tot een ander besluit want …,
-    De arbeids-jurist: Er is in deze casus inderdaad sprake van een arbeidsovereenkomst want …,
-    De bestuurder: Ondanks onze winstgroei moeten we reorganiseren want …,
-    De docent: Je moet bladzijde x tot y lezen want …,
-    De fiscalist: Het bedrag te betalen aan belasting bedraagt … euro, want ...,
-    De huisarts: U krijgt een middel dat u driemaal daags moet slikken want …,
-    De Human-Resource-medewerker: U kunt maar voor een jaar ouderschapsverlof opnemen want …,
-    De jeugdzorgmedewerker: Ik adviseer uithuisplaatsing van de kinderen want …,
-    De manager: Je komt niet in aanmerking voor een vaste aanstelling want …,
-    De politicus: Nederland moet uit de Eurozone stappen want …,
-    De technicus: Ik adviseer u deze HR-ketel te vervangen want …,
-    De verkoper: In jouw geval kun je het beste dit all-in-abonnement nemen want …,
-    De verloskundige: Ik raad je aan om niet meer dan twee keer per week vette vis te eten want …,
-    De verpleegkunde: Ik adviseer u om vanmiddag wel even een uurtje uit bed te gaan want ….

Reden 3.

Indirect geeft het overzicht je de derde reden waarom je beter gericht kunt zijn op oordelen en oordeelsvorming. Bovenstaande oordelen laten namelijk zien dat jij, als collega, patiënt, werknemer, klant of belanghebbende, continu te maken hebt met de oordeelsvorming van anderen. Zittend aan de andere kant van de tafel heb je de hele dag door te maken met oordelen van anderen die jou aangaan. Worden er beslissingen genomen voor je en wordt op basis daarvan je geadviseerd op een bepaalde manier te handelen. Dit kan direct zijn – bijvoorbeeld als je wordt aangesproken door je leidinggevende – maar ook indirect. Van het laatste is bijvoorbeeld sprake als iemand van oordeel is dat zijn product zo goed mogelijk verkocht moet worden en jou – of jouw organisatie – via reclame en reclameslogans aanzet dit ook te omarmen.

Willekeurige voorbeelden met advies aan ons om op een bepaalde manier te handelen.
Koop ons:

“Heerlijk helder Heineken.”
“Op een dag drink je geen bier meer maar drink je Grolsch.”
“Zo. Nu eerst een Bavaria.”

Bezoek ons:

“Kom naar Sensation, Pukkelpop, Dauwpop, Lowlands, …”

“Bezoek de nieuwe film van …”

Stem op ons:
“CDA. Samen kunnen we meer.”
“D66. En nu vooruit.”
“PvdA. Voor een sterker en socialer Nederland.”
“VVD. Zeker nu.”

Studeer als volgt:
“Je moet je huiswerk maken.”
“Neem je boeken mee.”
“Je moet voldoen aan deze competenties.”

Let op je gezondheid:
“Eet niet te veel vlees.”
“Eet 2 keer vis per week.”
“Eet 7 porties groente en fruit per dag.”

Verplaats je als volgt:
“Rijd maximaal 120 op deze snelweg.”
“Rijd maximaal 30 hier.”
“Parkeer hier niet je auto.”

Werk als volgt:
“Beantwoord de mail binnen 3 werkdagen.”
“Neem ook de telefoon van anderen op.”
“Spreek de klant aan met u.”

Geef geld / doneer:
“Sta op tegen kanker (KWF Kankerbestrijding).”
“Help mee onze droom waar te maken (Longfonds).”
“We hebben je hart nodig (de Hartstichting).”

Aanvaard deze kennis:
“Omarm de evolutietheorie.”
“Maak gebruik van de 7S-methode.”
“Stel goede vragen.”

    Et cetera.

Maar waarom zou je dit doen? Wat zijn de redenen voor deze adviezen? Zijn dit vervolgens goede redenen? Was de kennis die aan deze adviezen ten grondslag heeft gelegen goed? Was de oordeelsvorming die aan deze adviezen ten grondslag heeft gelegen goed? De adviezen roepen hopelijk al enkele vragen op.

In de volgende bijdragen zal je namelijk lezen dat je niet direct er vanuit moet gaan dat iemand goed geoordeeld heeft. Of dat jij goed oordeelt. Ons oordeelsvermogen kent, zonder dat we ons vaak hier bewust van zijn, namelijk allerlei gebreken [1]. Meer weten hierover? Lees hier.

__________

[1]
Al zijn mensen misschien wel geneigd om van oordeel te zijn dat bij andere mensen nog wat te winnen valt wat betreft het oordeelvermogen: ‘redeneren en oordelen is als autorijden: kon de ander het maar wat beter’. Of zoals de filosoof Peirce schreef: “Few persons care to study logic, because everybody conceives himself to be proficient enough in the art of reasoning already. But I observe that this satisfaction is limited to one’s own ratiocination, and does not extend to that of other men.” In Peirce, C.S., The fixation of belief, in (o.a.): Buchler, J., Philosophical writings of Peirce, Courier Dover Publications, 1955, bladzijde 5.

Professionele kennisverwachting

We verwachten van beroepsbeoefenaren dat ze handelen met kennis van zaken waarbij de kennis die ze inzetten kwalitatief goed is. Nu wordt deze verwachting zelden uitgesproken maar verondersteld wordt het zeker. Je spreekt het niet hardop uit maar je verwacht bijvoorbeeld van een automonteur dat hij de remschijven in je auto met kennis plaatst. Dat de remmen na plaatsing zo lang mogelijk hun werk doen en niet na de eerste stop los schieten. Een ander voorbeeld: zou je willen dat je arts je medicijnen voorschrijft zonder dat hij of zij weet of de bijwerkingen jou ernstig zullen schaden? En zou je een juridisch studieboek gaan bestuderen waarin de auteur wetgeving behandelt die niet bestaat? Zou je een manier van werken willen aanleren die in de praktijk niet blijkt te werken? Zou je dit boek nog lezen als de inhoud niet zou steunen op houdbare kennis?

Professioneel handelen zonder kennis is niet mogelijk. Als een beroepsbeoefenaar niet handelt op basis van goede kennis verliest hij immers zijn geloofwaardigheid. Sterker, hij zal hierdoor door anderen als onbetrouwbaar worden bestempeld. Op de lange termijn kan de afwezigheid van gebruik van houdbare kennis zelfs het vertrouwen dat we in de beroepsbeoefenaar en beroepsgroep hebben schaden [1].

Twee voorbeelden.
1. Neem bijvoorbeeld iemand die werkzaam is als beleggingsadviseur. Wij verwachten van beleggingsadviseurs dat ze ons adviezen geven die bijvoorbeeld gebaseerd zijn op zo betrouwbaar mogelijke informatie. Als jouw beleggingsadviseur vervolgens in een kopje koffie kijkt en op basis hiervan jou adviseert – “ik zie nog een beetje koffie dus beleg in aandelen van koffiebedrijven” – dan gaat er iets mis. Je voelt je letterlijk en figuurlijk bekocht. Je vindt de adviseur vast niet betrouwbaar. Ook zal dit niet ten goede komen aan het vertrouwen dat je hebt in beleggingsadviseurs in het algemeen.

2. Stel je gaat naar een arts. We gaan ervan uit dat artsen diagnoses stellen en adviezen geven die gebaseerd zijn op zo goed mogelijk onderbouwde (wetenschappelijke) inzichten. Dat jouw arts bij het stellen van de diagnose alle relevante criteria kent en langsloopt. En dat hij of zij ook nagedacht heeft over alternatieve medische verklaringen en eventuele onzekerheden. Het zelfde geldt voor het advies. Je verwacht dat dit advies gedragen is door deugdelijk bewijs. En dat de arts heeft nagedacht over de mogelijke bijwerkingen van medicijnen. En dat als hij iets niet wist dat hij dit heeft opgezocht. Dat hij je desnoods doorverwijst. Of met jou hierover in gesprek gaat.

Nu kun je natuurlijk erop vertrouwen dat anderen (of jij) met kennis van zaken handelen maar soms doe je er goed aan dit zelf vast te stellen. De centrale gedachte achter deze artikelenreeks is dat het stellen van vragen de aangewezen weg hiertoe is. Waarom dit zo is, lees je in het volgende deel.

__________

[1]
Zie voor deze conclusie bijvoorbeeld ook De Bruin (2013) in zijn analyse van de wereldwijde financiële crisis van 2008 en verder. Om betrouwbaar te zijn en vertrouwen te schenken moet een professional naast de juiste motivatie (eerlijk zijn, betrokken zijn e.d.) ook competent zijn. Het goed kunnen omgaan met informatie is voor het laatste essentieel. Onder andere door vorming van epistemische deugden kan aan zowel deze motivatie als aan het competent-zijn inhoud worden gegeven. Zie Bruin, de B., Epistemische deugden en de wereldwijde financiële crisis, in: Filosofie & Praktijk, Uitgeverij Damon, 2013, Vol. 4, blz. 7-9.

Kennissoorten

Om de kennis die mensen aanwenden voor de uitoefening van hun beroep goed te kunnen bevragen, is het zinvol om onderscheid te maken tussen verschillende soorten kennis[1], namelijk:

• Een beschrijving, wat is het geval?
• Een verklaring, waardoor komt het?
• Een voorspelling, wat gaat komen?
• Een oordeel, wat vind je ervan / welke beslissing neem je?
• Een advies, welke raad geef je?

Ik zal van deze kennissoorten een aantal voorbeelden geven.

Voorbeelden van de verschillende kennissoorten 
Beschrijving (als resultaat van het vaststellen van hoe iets feitelijk is)
- Een journalist die beschrijft wat is voorgevallen.
- Een beveiliger die aan een agent vertelt over een mogelijke diefstal.
- Een automonteur die vaststelt dat de startmotor van de auto het niet doet.

Verklaring (waardoor iets is)
- Een installateur die probeert te verklaren waarom er geen gastoevoer is.
- Een docent die de reden probeert te achterhalen waarom de opkomst van studenten bij colleges tegenvalt.
- Een forensisch psycholoog die probeert een verklaring te geven voor bepaald gedrag van een dader.

Voorspelling (wat gaat gebeuren) 
- Een automonteur die inschat hoe lang nog met een auto kan worden gereden.
- Een meteoroloog die een voorspelling van het weer maakt.
- Een adviseur die aangeeft of de beurskoersen dit jaar gaan stijgen of dalen.

Oordeel 
- Een rechter die een oordeel geeft of sprake is van een onrechtmatige daad.
- Een IND-medewerker die zich een mening vormt over toelating van een asielzoeker in Nederland.
- Een recensent die het eten van een restaurant beoordeelt.

Advies
- Een HR-medewerker die een manager adviseert hoe deze het beste om kan gaan met ziek personeel.
- Een diëtist die een klant een bepaald dieet aanraadt.
- Een notaris die adviseert om een bepaalde passage op te nemen in een testament.

Uit deze voorbeelden moet je niet concluderen dat je bij een bepaald beroep altijd maar met één soort kennis hebt te maken. Iemand kan om te beginnen afwisselend met verschillende kennissoorten te maken hebben. Zo zal een agent soms iets willen beschrijven (bijvoorbeeld in een proces verbaal), soms oordelen (als hij iemand een bekeuring geeft) en soms adviseren (als hij iemand een andere route adviseert te nemen).

Daarnaast zie je dat voor een bepaald kennissoort vaak eerst weer een ander soort – en dus kennis – nodig is. Voordat iemand een advies geeft, zal de persoon vaak eerst een oordeel vellen. Om een oordeel te vellen, zal de persoon misschien eerst iets willen beschrijven (eventueel wel of niet vastgelegd).

Voorbeeld relatie tussen kennissoorten
Stel, een arts krijgt een patiënt op bezoek. Deze geeft aan een felle pijn aan de achterkant van het bovenbeen te voelen.

Beschrijving
De arts stelt vast:
- Ontstaan na het sporten
- Een felle, optredende pijn aan de achterkant van het bovenbeen
- Gezwollen spier
- Blauwe kleur van een bloeduitstorting
- …

Verklaring (voor de pijn)
Hier is sprake van een tweedegraads hamstringblessure.

Voorspelling
Als de patiënt te snel weer gaat trainen, zal de blessure aanhouden. De patiënt kennende valt dit niet uit te sluiten.

Oordeel
De beste aanpak van deze zware hamstringblessure is rust.

Advies
Je kunt, jou kennende, beter een maand rust houden en niet gaan sporten.

Waarom het waardevol is om deze kennissoorten te onderscheiden, zal later blijken. Eerst zal ik in de volgende bijdrage laten zien dat we in de beroepspraktijk een bepaalde verwachtingen hebben bij de kwaliteit van de ingezette of gecreëerde kennis.

___________________

[1]
Deze kennissoorten zie je ook terug als doelen van de verschillende soorten vraagstellingen / vraagtypen die mogelijk zijn bij het doen van onderzoek. Zie bijvoorbeeld Schaaijk, G.A.F.M. van, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Boom Juridische Uitgevers, 2011, bladzijde 33 en Verhoeven, N., Onderzoeken doe je zo!, Boom Lemma Uitgevers, 2013, bladzijde 40. Beroepsmatig minder voorkomend en daarom in bovenstaand overzicht weggelaten, is kennis waarmee iets wordt gedefinieerd en kennis ten behoeve van vergelijkend onderzoek.

De plaats van kennis in de beroepspraktijk

Het uitgangspunt van dit boek is dat het onmogelijk is om zonder gebruik van kennis welk beroep dan ook goed uit te oefenen. In elk beroep moet je namelijk op enig moment kennis vergaren en verwerken. Zelfs beroepsbeoefenaars die geen kenniswerkers zijn en bijvoorbeeld uiteindelijk iets fysieks opleveren, hebben te maken met kennis. Het monteren van een nieuwe startmotor in een auto zal bijvoorbeeld niet zonder kennis van zaken kunnen worden uitgevoerd. Je kunt dan denken aan de kennis waarmee antwoord wordt gegeven op vragen als: Wat moet precies vervangen worden? In welke volgorde? Zijn er ook redenen om het niet te doen? Lost dit het probleem op? Wat moet tegelijkertijd nog meer worden vervangen? Hoeveel tijd krijg ik voor deze klus? Wat is het budget? Et cetera.

De meeste beroepsbeoefenaars vergaren en verwerken niet enkel kennis maar dragen ook kennis over. Kennis die zij dan bezitten wordt dan als informatie overgebracht. De eerder genoemde automonteur doet dit bijvoorbeeld als hij tegen de autobezitter vertelt dat gelijk met de startmotor een ander onderdeel vervangen moet worden. Of dat de geplaatste startmotor nog minstens 150.000 kilometer mee moet kunnen gaan.

Een groot aantal beroepsbeoefenaars maakt niet enkel gebruik van kennis maar creëert het ook. Sterker, het creëren van kennis kan zelfs de essentie van een beroep zijn. De beroepsbeoefenaars leveren kennis op die andere mensen zich weer eigen kunnen of moeten maken.  Het meest duidelijk zie je dit in de wetenschap. Indien een wetenschapper een nieuwe theorie heeft onderzocht en hierover publiceert dan draagt de wetenschapper kennis over. Maar er zijn meer professionals die kennis creëren en overdragen. Je kunt dan bijvoorbeeld denken aan juristen (kennis in de vorm van een uitspraak), artsen (bijvoorbeeld een medicijnvoorschrift), financieel adviseurs (een beleggingsadvies) en docenten (bijvoorbeeld een beoordeling). Ze creëren allemaal nieuwe kennis: iets dat je kunt kennen of weten. En kunt bevragen.

In de volgende bijdrage zal ik uiteenzetten dat er wel verschillende soorten kennis zijn.